«Гъунапкъэ зимыIэ шIэныгъэр: МКъТУ-м урысые наукэм и Мафэ зэрэхигъэунэфыкIыгъэр»
Мыекъопэ къэралыгъо технологическэ университетым урысые наукэм и Мафэ игъэкIотыгъэу щыхагъэунэфыкIыгъ, ащ хэлэжьагъэх кIэлэегъаджэхэр, студентхэр, шIэныгъэлэжьхэр, хьакIэхэр. Мэфэ заулэхэм къакIоцI Iофтхьабзэхэр рагъэкIокIыгъэх, а уахътэм шIэныгъэ ушэтынхэм защагъэгъозагъ, опытэу аIэкIэлъхэмкIэ зэхъожьыгъэх, интерактивнэ Iофыгъо зэфэшъхьафхэм ахэлэжьагъэх.
Экологическэ факультетым Iэнэ хъураеу «Адыгэ Республикэм иэкосистемэ иинвайдерхэм янепэрэ гумэкIыгъохэр» зыфиIорэр щызэхащагъ, ащ хэлэжьагъэх Адыгэ Рсепубликэм мэзхэмкIэ и ГъэIорышIапIэ, АР-м ибиологическэ псы хэкIыпIэхэмрэ ипсэушъхьэ дунайрэ гъэфедэгъэнхэмкIэ ыкIи къэухъумэгъэнхэмкIэ и гъэIорышIапIэ, АР-м ихэушъхьафыкIыгъэ автономнэ учреждениеу «Адыгейская лесопожарная охрана» зыфиIорэм, хъызмэтшIапIэхэу «Мэзым икъэухъумэн иурысые Гупчэ», «Кавказскэ къэралыгъо чIыопс биосфернэ заповедникэу Х.Г. Шапошниковым ыцIэ зыхьырэм» ялIыкIохэр. Мы Iофтхьабзэм хэлэжьагъэхэм флорэм ыкIи фаунэм къягоорэ щынагъохэм, джащ фэдэу инвазивнэ хьацIэ-пIацIэхэр чъыг лъэпкъышIухэм яягъэ зэрарагъэкIырэр къыхагъэщыгъэх, а лъэпкъхэм ахэхьэх чъыгаер, шхъомчыр, хэшъаер ыкIи нэмыкIхэр, ахэр экосистемэмэм зэрэхэхъухьэхэрэм. КъэгущыIагъэмэ зэфэхьысыжьэу мы тематикэм къыхиубытэрэмэ афашIыгъэм елъытыгъэу, тапэкIэ зэрэпсэущтхэ шIыкIэр зэрытхэгъэ тхылъыр агъэхьазырыщт.
Экологием ыкIи тыкъэзыуцухьэрэ дунаим якафедрэ идоцентэу Гунина Галина Николай ыпхъур шIэныгъэ лекциеу «Адыгэ Республикэм къыщыкIырэ уц лъэпкъ макIэхэр» зыфиIорэм къеджагъ. Адыгэ Республикэм и Тхылъ плъыжь дэтхэгъэ уц лъэпкъхэу кIодыжьхэрэм нэIуасэ ащ къедэIухэрэр фишIыгъэх. Био-зэмылIэужыгъор чIэнагъэ зэрэхъурэм игумэкIыгъо анахь темэ шъхьаIэу лекцием хэтыгъ. Iофтхьабзэм хэлэжьагъэмэ мы гумэкIыгъом фэгъэхьыгъэ еплъыкIэу ыкIи шIэныгъэу яIэхэр къыраIотыкIыгъэх, республикэм уц лъэпкъ макIэу къыщыкIыхэрэр нахьыбэ шIыгъэнхэмкIэ шIэгъэн фаеу алъытэрэ предложениехэр къахьыгъэх.
Экономикэм ыкIи гъэIорышIэным яфакультет научнэ семинарэу «ЦIыфлъэпкъым анахь мэхьанэ зиIэ научнэ гъэхъагъэу ышIыгъэхэр» зыфиIорэр щызэхащагъ. Факультетым идеканэу Ешыгоо Светланэ наукэм и Мафэ тарихъэу пылъыр, Апэрэ Петр иунашъо елъытыгъэу гъэсэныгъэмкIэ Урысые Академиер 1724-рэ илъэсым къызэрэзэIуахыгъагъэр къыIотагъэх. ШIэныгъэмкIэ деканым игуадзэу Хьамырзэ Саидэ къызэхиугуфыкIыгъ научнэ IофшIэгъакIэхэр, гъэхъагъэхэр, зэхагъэуцохэрэр зэрэзэтекIыхэрэр, я 4-рэ курсым ис студентмэ Нобелевскэ премие зэратыгъэ шIэныгъэлэжьхэм яэкономическэ теориехэр зыфэдагъэхэм ягугъу къашIыгъ. Ахэм ащыщых зекIокIэ экономикэр, асимметричнэ информациемкIэ теориер ыкIи джэгукIэ теориер.
Маркетингым, сервисым ыкIи туризмэм якафедрэ икIэлэегъаджэхэр шIэныгъэ лекциеу «Узэмызэщырэ наукэр» зыфиIорэр къагъэхьазырыгъ. Магистратурэм ипрограммэу «ХьакIэщ Iофыр» зыфиIорэмкIэ еджэрэ Михаил Рай ащ изещэкIуагъэр. Научнэ IофшIагъэу иIэхэм, ушэтынэу ышIыгъэхэм, магистерскэ диссертациемкIэ ыгъэхьазырыгъэхэр зыфэдэхэм ар къатегущыIагъ, джащ фэдэу непэрэ информационнэ технологиехэу IофшIэнхэр нахь къэзгъэпсынкIэхэрэм, ахэм чIыпIэхэр наукэм мымакIэу щаубыты, научнэ статьяхэм ятхынкIэ шапхъэу рихьылIэхэрэр, нэмыкIыбэхэм ашъхьэ къырихыгъ. Михаил къедэIухэрэр чанэу зэхэгущыIэжьым къыхигъэлэжьагъэх, ащ тетэу наукэр зэщыгъоу зэрэщымытыр зэхаригъэшIыкIыгъ.
ЧIыдэгъэ Iофым ыкIи энергетикэм икафедрэ идоцентэу Николай Старковым лекциеу «Надёжные и гибкие распределительные сети» зыфиIорэм къеджагъ. Iофтхьабзэм хэлэжьагъэх инженернэ факультетым истудентхэу апэрэ, ятIонэрэ ыкIи ящэнэрэ курсхэм арысхэр, лъэныкъохэу «Электроэнергетикэр ыкIи электротехникэр», «ЧIыдагъэ Iофыр», «Транспортнэ процессхэм ятехнологиехэр» ыкIи «Транспортнэ-технологическэ машинэхэмрэ комплексхэмрэ ягъэпсэолъэн» зыфиIохэрэм ащеджэхэрэр. Урысыем иэнергетикэ инепэрэ зытет, ащ игумэкIыгъохэм лекциер афэгъэхьыгъагъ. Ащ щыщых цифрэ децентрализованнэ малоуглеродистэ инфраструктурэм изэхэгъэуцон ыкIи атомнэ энергетикэм къытырэ гугъапIэхэр. Автокластернэ хъытыум игъэпсын, ащ реклоузерхэр зэрэрахьылIэхэрэм джащ фэдэу атегущыIагъэх, непэрэ энергороутерхэм ягумэкIыгъохэм ядэгъэзыжьыни къыщаIэтыгъ, атомнэ электростанцие цIыкIухэр хэгъэгум ишъолъыр зэфэшъхьафхэм ащагъэпсын гухэлъ зэрэщыIэри къыщаIуагъ.
МКъТУ-м икъутамэу поселкэу Яблоновскэм дэтым студенческэ научнэ конференциеу «Новые технологии в промышленности и АПК» зыфиIорэр щыкIуагъ. Ащ изэхэщэкIуагъэр научнэ IофшIэнымкIэ къутамэм ипащэ игуадзэу Дмитрий Бебко. Университетым икъутамэрэ Политехническэ колледжымрэ ястудентхэм докладхэр къашIыгъэх, ахэр пынджым ешIушIэгъэнымкIэ ресурсхэм якъэухъумэн, чIыгум идэгъугъэ изытет гъэунэфыгъэным, ар экологическэ щынэгъончъэу щытыным фэшI, автотранспортыр тыкъэзыуцухьэрэ дунаим зэрегуаорэм, сатыум итарихъ афэгъэхьыгъагъэх. Конференциер шIэныгъэлэжь ныбжьыкIэхэр ыкIи Пшызэ университетэу И.Т. Трубилиным ыцIэ зыхьырэм илIыкIохэу къырагъэблэгъагъэхэм опытэу яIэхэмкIэ зэхъожьынхэмкIэ площадкэ дэгъу хъугъэ.
МКъТУ-м и Студенческэ хъоум интеллектуальнэ джэгукIэу «Наукэм тэ тызэрепхы» зыфиIорэр щызэхащагъ, ащ икIэщакIор лечебнэ факультетыр ары. ДжэгукIэм ишIуагъэкIэ, ащ хэлажьэрэмэ яакъыл зынэсрэр къагъэлъэгъошъугъ.
ДжэгукIэу «Урысыем иджэгукIэ гъэхъагъэхэр» зыфиIорэр МКъТУ-м и «Точка кипение» иплощадкэ щырагъэкIокIыгъ, ащ факультет зэфэшъхьафхэр хэлэжьагъэх: упчIэ 35-мэ джэуапхэр къаратыжьыгъэх, ахэр тикъэралыгъо инаукэ епхыгъагъх, ащ игъэхъагъэхэм, къыдэхъугъэхэм. Мэкъу-мэщ факультетым апэрэ чIыпIэр ыхьыгъ, ащ къыкIэлъыкIуагъэх лечебнэ ыкIи фармацевтическэ факультетхэр.
Химием ыкIи физикэ-химическэ кафедрэм иIофышIэхэр ыкIи истудентхэр урысые наукэм и Мафэ фэгъэхьыгъэ Iэнэ хъураеу «Органическая химия в нашей жизни: Органическое производство в России и «Использование органических сорбентов» зыфиIорэр зэхищагъ. Ялъэтегъэуцохэр ащ къыщашIыгъэх студентхэу Юлия Абросимовам ыкIи Михаил Тяпиным. Ахэмэ къыхагъэщыгъ, Урысыем ибэдзэр органическэ продукциеу щиубытрэр дунаем егъэпшагъэмэ, процент 0,2-рэ зэрэхъурэр, ау ащ хигъэхъонымкIэ амалышхохэр иIэх. Органическэ производствэм чIыгум идэгъугъэ къызэтыригъэнэн ыкIи тыкъэзыуцухьэрэ дунаир къыухъумэн ылъэкIыщт.
Iофтхьабзэм инаучнэ программэ кIэухэу фэхъугъэр зэIухыгъэ лекциеу «Урысыер я XXI-рэ лIэшIэгъум: лIэшIэгъукIэм иапэрэ илъэсипшIыхэм хэхъоныгъэу ышIыхэрэм язэфэхьысыжь» зыфиIоу къызэджагъэхэр ары. Ащ икIэщэкIуагъэр конституционнэ гъэпсынымкIэ, къэралыгъо ыкIи муниципальнэ гъэIорышIэнымкIэ кафедрэм ипрофессорэу Азащыкъ Геннадий. Экономическэ ыкIи политическэ суверенитетэу къэралыгъом иIэр непэрэ наукэм кIэрыпчын умылъэкIыщт Iахьэу зэриIэр Азащыкъым игущыIэхэм къащыкIигъэтхъыгъ.
— УрысыемкIэ, континентальнэ къэралыгъошхомкIэ, научнэ ыкIи технологическэ прогрессыр — хэхъоныгъэмкIэ Iэмэ-псымэ къодыеп, ар шъхьафитныгъэм, зыпкъитыныгъэм, зыIыгъыжьышъугъэным, уишIоигъоныгъэхэр къэуухъумэшъунхэм алъапс. Пэрытныгъэ зыIыгъ ушэтынхэр, научнэ гъэхъагъэхэр, шIэныгъэ кIэныр IэубытыпIэ ышIыхэзэ, Урысыер ыпэкIэ лъыкIотэщт. Джащыгъум ар щынэгъончъэу, кIуачIэу, зыми емыпхыгъэ къэралыгъоу хъущт. Наукэр — къэралыгъо лъэшым ылъачI, джащ фэдэ Урысыер ары тэ тлъэгъунэу тызыфаер, — къыхигъэхъуагъ ащ.
Урысыем инаукэ и Мафэ фэгъэхьыгъэ Iофтхьабзэхэу МКъТУ-м щыкIуагъэхэм яшIуагъэкIэ, ащ хэлэжьагъэхэм ядунэееплъыкIэ, яшIэныгъэхэм бэкIэ ахагъэхъуагъ.