Гукъыдэчъ озгъэшIырэ зэдэгущыIэгъоу МКъТУ-м илечебнэ факультет икIэлэегъаджэу ыкIи иаспиранткэу Радой Машхур Дандаш дэтшIыгъэр урысые студенчествэм и Мафэ фэгъэхьыгъ. Медицинэм игъогу ар техьанэу зэрэхъугъэр, студентмэ джэнджэшхэр зэрафишIыхэрэр, еджэным ыкIи щыIэныгъэ дэгъум яшъэфхэу ыгъэфедэхэрэр зэдэгущыIэгъум Радой къыщиIотагъэх.

О пшъхьэ фэгъэхьыгъэ къэбарым тыщыбгъэгъозагъэмэ дэгъугъэ, сыдэущтэу медицинэм уищыIэныгъэ епхыгъэу хъугъа? 
 
 — Сэ сцIэр Рада Машхур Дандаш, Мыекъопэ къэралыгъо технологическэ университетым иаспирантурэ сэнэхьат  лъэныкъоу «Фармацевтическэ химиер, фармакогнозиер» зыфиIорэм сыщеджэ,  лечебнэ факультетым кIэлэегъаджэу сыщэлажьэ. СищыIэныгъэ медицинэм ошIэ-дэмышIэу  еспхынэу хъугъэп. Тиунагъо исхэр уц лъэпкъ зэфэшъхьафэу къэкIыхэрэм апылъыщтыгъэх, адэлажьэщтыгъэх,  ар тиунэгъо шэн-хабзэу ренэу щытыгъ. Ау сэ сицIыкIугъом сызпылъыгъэр фэшъхьафыгъ: механикэр сыгу рихьыщтыгъэ, ащ елъытыгъэу инженер сэнэхьатым сызфикъудыищтыгъэ. Ау сыныбжь зэрэхахъорэм елъытыгъэу сишIоигъоныгъэхэри зэхъокIыгъэх, медицинэм нахь пэблагъэ сыхъоу езгъэжьагъ, етIани згъэшIагъощтыгъэр,  чIыопсым а сэнэхьатыр зэрепхыгъэр ары. Илъэс зэкIэлъыкIохэм, химием, биохимием ыкIи фармакологием сызащэгъуазэм, къэпIон хъумэ, ахэр ары анахь шIу слъэгъурэ десэхэу хъугъэхэр. 

УищыIэныгъэ щыщ хъугъэ-шIагъэмэ тащыгъэгъуаз. Сыдэущтэу СССР-м укъифэнэу хъугъагъа? 

— Сэ лIакъомкIэ Ливан сыщыщ, ау еджапIэр Аргентинэм къыщысыухыгъ. Заом ашъхьэхэр щаухъумэхэзэ сянэ-сятэхэр хэгъэгум къикIыжьыгъагъэх. Аргентинэм тызефэми, ащ ичIыпIэ зэфэшъхьафыбэмэ тащыпсэунэу хъугъэ: Буэнос-Айресым, Тукуманым, Мендосем. Ливан тыкъызэкIожьым, еджапIэм иаужырэ зы илъэсыр къыщысыухыжьыгъ, нэужым ушэтынхэр арапыбзэкIэ ыкIи французыбзэкIэ ащ щыстыжьыгъэх. Апэ сэ Францием сиеджэн щылъызгъэкIотэнэу пшъэрылъ зыфэсшIыжьыгъагъ, ау сэ зэрэсIоу хъугъэп, СССР-м 1986-рэ илъэсым сыкъифагъ. А илъэс дэдэм Харьковскэ къэралыгъо фармацевтическэ институтым сычIэхьагъ ыкIи ар дэгъу дэдэкIэ къэсыухыгъ. Ординатурэм  ыуж аспирантурэм сычIэхьажьын гухэлъ сиIагъ, ау сиунэгъо Iофхэм сагъэохъугъ, Ливан сыкIожьыгъагъ. Илъэс 32-рэ тешIэжьыгъэу джы Урысыем къэзгъэзэжьыгъ. СызэплъэкIыжьмэ, къэсIон слъэкIыщт сищыIэныгъэ сыдигъокIи зэрэшIэгъуагъэр.

Апэ дэдэ СССР-м укъызефэм, анахьэу сыда пшIогъэшIэгъоныгъэр?

— ЦIыфхэр къызэрэспэгъокIыгъэхэр ары анахьэу сыгу рихьыгъагъэр. Урыс шэныр — ар хэушъхьафыкIыгъ: цыхьэ къыпфашIыным пае уахътэ ищыкIагъ, ау ащ унэмысызэ зэхэошIэ гуфэбагъэр, рэхьатныгъэр. Сэ сшъхьэкIэ, IэкIыбым сызэрэщыщым пае, пыдз сыщашIэу зыкIи Урысыеми СССР-ми къащыхэкIыгъэп джырэ уахътэми мыщ сыщыщ шъыпкъэм фэд.

Апэ дэдэ тикъэралыгъо укъызехьэм, ащ икультурэ ыкIи ыбзэ сыдэущтэу уахэгъозагъа?

— Апэрэ семестрэр хьылъагъэ. Ау чIэхьэгъум фэзыгъэхьазырырэ факультетым икIэлэегъаджэ сэ синасып къыхьыгъагъ — Маргарита Николай ыпхъур. Ар пенсием зыщыкIощтым иаужырэ илъэсэу щытыгъ, сыфэразэу сыгу къэкIыжьы зэпыт, тянэм фэдэу къытфыщтыгъ, къыддеIэщтыгъ, ишIуагъэ къытигъэкIыщтыгъ. Бзэ закъор арэп, сыд фэдэрэ лъэныкъокIи щыIэныгъэм ухэгъозэн фэягъэ. ГущыIэм пае, бэмэ агъэшIагъощтыгъэ, шхапIэм пчэдыжьышхэ щытшIы хъумэ, пцэжъыем хэшIыкIыгъэ стырыпсыр къызэратыщтыгъэр, ау сэ ащ псынкIэу зезгъэсагъ, чIыпIэ хабзэхэр шIу слъэгъугъэх. СэркIэ щыIэныгъакIэм ухэгъозэныр — ущыIэшъун къодыекIэ ухыгъэп, кIэ пстэури зэбгъэшIэшъуныр ыпэ исэгъэшъы. Альберт Эйнштейн зэриIощтыгъэу: «Акъылыр зэраушэтырэр — щыIэныгъэм ухэгъозэшъуныр, зызэблэпхъушъуныр ары». Урысыем сыщэпсэуфэ сиакъыли хэхъуагъ, сигушъхьэлэжьыгъи зиIэтыгъ: театрэхэр, тхылъеджапIэхэр, спортыр, концертхэр — а зэкIэми япчъэхэр студентхэмкIэ зэIухыгъагъэх, джары сэ псынкIэу мыщ щыщ сызкIэхъугъэр, мы хэгъэгур шIу зыкIэслъэгъугъэр.

Харьковскэ университетыр дэгъу дэдэу къэуухыгъэу пIуагъэ. Уеджэфэ анахь къин къыпщыхъугъэр е гукъыдэчъ пфэхъугъэр сыда? 

— ПэшIорыгъэшъэу инженернэ сэнэхьатыр арыба зызфэзгъэхьазырыщтыгъэр, ау нэужым медицинэм зестыжьыгъ, джары къысэхьылъэкIыгъэр. ГущыIэм пае, химием сыщыгъозэгъэ къодыягъ, биологиер зэзгъэшIэгъэхагъэп. Зызщагъэхьазырхэрэ факультеым сызычIахьэм, еджэныр апэрэ нэкIубгъохэм къащезгъэжьэжьын фаеу хъугъагъэ. Ащ лъэшэу сигъэщынэщтыгъэ, сыда пIомэ, ыпэкIэ сымышIэщтыгъэ урысыбзэри зэзгъэшIэнэу щытыгъ. Ау тIэкIу-тIэкIузэ къызгурыIуагъ, сегугъумэ, а зэкIэри зэшIосхын амал зэрэсиIэр. Чэщрэ сымычъыеу седжэмэ, студентыцIэр къызэрэсылэжьыгъэр сэри зэхэсшIыкIынэу, кIэлэегъаджэхэми язгъэшIэнэу сыфэягъ. Гукъыдэчъ сфэхъущтыгъэр егъэджэн процессыр ары: экспериментэу ащ щытшIыхэрэр, гукъэкIэу къыщыхъухэрэр, ахэр зэрэдгъэцэкIэжьхэрэр, шIуагъэу къатырэр. Институтыр, кIэлэегъаджэхэр, сэ Iофэу зыдэсшIэжьырэр — а пстэури сэркIэ «охътэ дышъэ» сфэхъугъагъэх.

КIэлэегъаджэхэм ащыщэу хэта анахьэу зифэмэ-бжьымэ къыптехьагъэр?

— Харьковскэ къэралыгъо фармацевтическэ институтым икIэлэегъаджэхэу — Евгений Левитиныр, Светлана Леоновар, Светлана Дроговоз — ахэр ары щысэтехыпIэ сфэхъугъэхэр. Наукэм шIулъэгъоу фэсшIыгъэр а  кIэлэегъаджэхэм яхьатыр, шIэныгъэ зэбгъэгъотыным нахьыбэу еджэн Iофыр зэрэщытыр зэхысагъэшIагъэ Марышъ, МКъТУ-м иаспиранткэу джырэкIэ сыщытышъ, сиIофшIэгъумэ акъылыгъэу ыкIи кIуачIэу IофшIэным халъхьэрэр сэлъэгъу, ащ къегъэлъагъо МКъТУ-м неущрэ мафэ зэриIэр. 

Сыдэущтэу Мыекъопэ къэралыгъо технологическэ университетыр зэрэщыIэр пшIагъа, сыда анахьэу ащ иаспирантурэ ущеджэнэу ыкIи Iоф щыпшIэнэу къызкIыхэпхыгъэр?

— Мыекъопэ къэралыгъо технологическэ университетым игугъу апэ дэдэ къысфэзышIыгъэр докторэу Айхама Ахмара, ащ Мыекъуапэ ыкIи университетым афэгъэхьыгъэу бэ къысфиIотэгъагъэр. Ащ ыуж, уахътэ тешIагъэу, Ливан щыIэ Урыс унэм конференциеу щызэхащагъэм нэIуасэ сыщыфэхъугъ МКъТУ-м идунэе факультет идеканэу Пафэ Фатимэ Абрек ыпхъум. Ар МКъТУ-м игъэкIотыгъэу, идахэ ыIэтзэ къызэрэтегущыIагъэм сиумэхъыгъ. Джащыгъум сIуагъэ: джар сэ сичIыпI. Сэ анахь хьылъэ Iофхэр сикIасэх, джары аспирантурэм сызкIычIэхьажьыгъэр, сэнэхьат лъэныкъоу «Фармацевтическэ химиер, фармакогнозиер» къызкIыхэсхыгъэр.

Мыекъуапэ исыд фэдэ чIыпIэхэр ара анахьэу шIу плъэгъухэрэр?

— БэмышIэу Еутых Асе и «Дышъэ ордэунэ» слъэгъугъэ. Ар чIыпIэ хьалэмэт дэд. Дышъэ хъырахъишъэхэу адыгэ шэн-хабзэхэр зыхэщагъэхэм нэмыкI дунаем ухэфагъэу къыпщагъэхъу. Сэ шIухьафтынхэри ащ къыщысфашIыгъэх. Джащ фэдэу сикIас къэлэ паркым къыщыскIуахьынэу, анахьэу псыхъо IупэмкIэ сехызэ. Сыгу рехьых Рыфабгъэ псыкъефэххэр. А чIыпIэм къэкIырэ лъэпкъэу бжьыныфымэ къызпихырэр къыщызгъотыгъ, Урысыем нахь охътабэрэ сыкъинэмэ, ар сыушэтын сыгу хэлъ.

 МКъТУ-м зэрэщебгъаджэхэрэм игугъу къытфэшI. ИнджылызыбзэкIэ десэхэр урысые апшъэрэ еджапIэм ащеогъахьы, ар сыдэущтэу хъура?

— АпэрэмкIэ, лечебнэ факультетым щылажьэхэрэр фэбагъэ ахэлъэу къызэрэспэгъокIыгъэхэмкIэ сазэрэфэразэр къыхэзгъэщын. ЧIыпIакIэм узифэрэм, ащ мэхьанэшхо иI. ИнджылызыбзэкIэ ебгъэджэнхэр — IофыгъошIоу сыгу ыштэрэ Iоф. Сэ зэрэслъытэрэмкIэ, медицинэм гъунапкъэ иIэп. Врачыр тыди щылэжьэн ылъэкIыщт, джащ пае, инджылызыбзэкIэ уеджэныр, ар IэкIыбым къикIыгъэ студентхэмкIэ амалышху. Ащи къегъэлъагъо урыс шэныр, студентэу IэкIыбым къэкIыгъэмэ зэрафэгумэкIырэр. Сэ мы системэм щыщ сызэрэхъугъэр гуапэ дэдэ сщэхъу. Сэгугъэ, сиавторскэ программэхэу зэхэзгъэуцохэрэр, нэужым студентхэм апае Ливан, Францием, Америкэм ыкIи Канадэм ащагъэфедэнхэу.

О уишIошIкIэ, сыд фэдэ шIэныгъа ыкIи амала непэрэ студентхэм-медикхэм ящыкIагъэр?

— Непэрэ медицинэ гъэсэныгъэр десэхэр зэбгъэшIэнхэ къодыекIэ къэуцурэп, ащ нахьыб ищыкIагъэр. Студентхэм дэгъоу ашIэнхэ фае технологиехэм, аппаратурэхэм язытет, джащ фэдэу физикэм ипроцесхэр. Непэрэ медицинэр —наукэмрэ  технологиехэмрэ. Сэ ренэу студентхэм ясэIо, симптомхэмкIэ узыр бгъэнэфэныр блэкIыгъэ лIэшIэгъум къыхэнэжьынэу щытыгъ. Врачым приборхэр ыгъэIорышIэшъоу ыкIи ыгъэхъужьрэ узыр зыфэдэр ышIапэу щытын фае, армырмэ ар врач дэгъу хъущтэп. 

Медицинэ сэнэхьатым хэгъозэнхэмкIэ студентмэ ящыкIэгъэ шэнищ  анахь дэгъур къыхэгъэщыба.

— Сэ мырэущтэу къэсIощт: «пшъэдэкIыжь, пшъэдэкIыжь, джыри зэ пшъэдэкIыжь». Адрэр зэкIэ къыкIэлъыкIорэ Iофых.

Медицинэр ашIогъэшIэгъоныным пае, сыд фэдэ шIыкIэ-зекIуакIэха бгъэфедэхэрэр?

— Апэрэ мафэм къыщыублагъэу студентмэ ясэIо, ахэм ящыIэныгъэ мы илъэсих благъэм зэрэзэхъокIыщтыр. Еджэныр ары шъхьаIэу щытын фаер. Ащ пае бэ щагъэзыещтыр, бэ зыщыкIэщтхэр. Ау кIэгушIужьыщтых, сыда пIомэ, анахь лъапIэу цIыфым иIэхэр цыхьэ къыпфишIыщтых — ипсауныгъэрэ ищыIэныгъэрэ. Сэри ахэм шъхьэкIэфэныгъэ афэсшIызэ садэгущыIэ, ащи мэхьанэ иI. Ахэм ашIэн фае, къыхахыгъэ сэнэхьатыр шъхьаIэу зэрэщытыр. Непэрэ учебникмэ адэтым нахьыбэ зэбгъэшIэнэу амалыбэ щыIэ хъугъэ, ахэр агъэфедэнхэу студентмэ ренэу сыкъяджэ.

IэкIыб студент закъохэр ара ебгъаджэхэрэр?

— Ары, IэкIыбым къикIыгъэ закъохэр ары. Сэ лъэш дэдэу сыфэягъ фармацевтическэ факультетым щеджэрэ студентхэми садэлэжьэнэу, ау уахътэр сфикъужьрэп. Кандидатскэу стхырэм пае ушэтыныбэ сэшIы, ащи охътабэ сIэкIехы.

Уинаучнэ IофшIагъэхэм ащыгъум татегъэгущыI. Сыд фэдэ темэхэр ара пшIогъэшIэгъонхэр? Сыд фэдэ ушэтынха джырэ уахътэм пшIыхэрэр?

— Джырэ уахътэм къэкIырэ Iэзэгъу уцхэм сапылъ, пхъы Iэлым фэдэхэм язытет зэсэгъашIэ. Ащ дакIоу, синаучнэ пащэу,  фармацевтическэ шIэныгъэхэмкIэ докторэу, РАН-м ипрофессорэу Ифрат Зилфикаровым сыригъусэу экстракциехэм яхимическэ лъапсэ, морфологическэ лъэныкъоу хэлъхэр зэтэгъашIэ, шIыкIакIэмэ талъэхъу. Сэ сипшъэрылъыр — къэкIырэ Iэзэгъу уцхэм шIуагъэ къэзытыщт Iэзэгъу препаратхэр ахэшIыкIыгъэныр ары. IофшIэныр хьылъэ, ау ащ сэ гухахъо хэсэгъуатэ. Бзэ зэфэшъхьафитф зэрэсшIэрэми ишIуагъэ къысэкIы, дунэе опытыр зэтэгъашIэ, ащ елъытыгъэу кIэхэр тиушэтынхэм ахэтэгъэхьэшъух. Къыддэхъугъэхэм ащыщэу зы къыхэзгъэщы сшIоигъу — ар Iэзэгъу уцэу «Урохол» зыфиIорэм ишIын сызэрэхэлэжьагъэр ары. Уцыр Урысые федерацием щатхыгъ, уцыщэ тучанхэм ащащэ. УцыкIэу къаугупшысыгъэм сиIахь зэрэхэлъым сыгу лъэшэу къыIэтыгъ.

Сыд фэдэ гухэлъхэр уиIэх?

— Сиушэтынхэр лъызгъэкIуатэхэ сшIоигъу, студентхэм яегъэджэн лъызгъэкIотэщт, ахэм IэпыIэгъу сафэхъущт. Медицинэм ренэу кIэ горэ ищыкIагъ, сэгугъэ сиушэтынхэр цIыфхэмкIэ IэпыIэгъушIу хъунхэу. IэкIыбым къикIыгъэ студентмэ тапэкIи садэлажьэ сшIоигъу, ежьхэм афэдэу сэри ащ шIэныгъэ къыхэсэхы. Еджэныр шIэныгъэм фэгъэхьыгъэ къодыеп, ащ джыри цIыфхэр зэрепхых. 

Студентхэм я Мафэ тефэу тызэдэгущыIагъ. Ащ елъытыгъэу студентмэ зафэбгъазэмэ, сыда япIощтыр?

— Шъоры — неущрэ мафэм ицIыфхэр, шъоры — тиныбжьыкIэхэр, шъоры — тилIэужхэр. ЦIыфлъэпкъым хэхъоныгъэу ышIыщтыр шъоры зэлъытыгъэр. Сыд къыхэшъумыхыгъэми, тыдэ шъущымыIэми, шъушIэрэ Iофыр шIу шъулъэгъу. ШъуиIоф шIу шъумылъэгъурэмэ, нэмыкIэу шъо шъугу ыштэщтыр къэжъугъотыным шъущымыщын. КIэлэегъаджэм ыгъэуцущт уасэм нахьи, шъо зыфэшъушIыжьыщт уасэр ары шъузщыщынэнэу щытыр. Мафэ къэс гъунджэм ишъулъагъорэ цIыфым лъытэныгъэ къышъуфишIыным шъудэлажь. Джары IэпыIэгъу къышъуфэхъущтыр специалист дэгъу шъухъунымкIи, цIыф шIагъо къышъухэкIынымкIи.