Къулыкъу ахьызэ егъэджэгъэнхэр — ар кIэлэегъэджэ концепцие къодыеу щытэп, ар практикэ шъыпкъэу, инженернэ шIэныгъэм гуманитарнэ мэхьанэ иIэу, цIыфмэ IэпыIэгъу ягъэкIыгъэным фытегъэпсыхьагъэу щыт.

Проектэу «ЩыIэныгъэм фытегъэпсыхьэгъэ къалэр: неущрэм имастерскойхэр — гъэсэныгъэ ыкIи гражданскэ практикэхэр къалэм щыпсэухэрэм, хэушъхьафыкIыгъэ дзэ операцием хэлажьэхэрэм ыкIи иветеранхэм апае гъэфедэгъэнхэр» зыфиIорэр агъэцакIэ зэхэт проектэу Мыекъопэ къэралыгъо технологическэ университетымрэ ГБОУ «Адыгэ республикэ гимназиемрэ», ахэмэ «ПсэолъэшIыным» ылъэныкъо феджэрэ студентхэм зэкIэлъыкIоу щызэхашIэ: IэпэIэсэныгъэр цIыфым зыщыфэсакъыхэрэ уахътэм къыщежьэ.

Зэфэхьысыжьхэр зыщашIыгъэ  церемонием проектыр къыщызгъэлъэгъуагъэхэр псэолъэшIынымкIэ ыкIи  общепрофессиональнэ дисциплинэхэмкIэ кафедрэм идоцентэу, авторэу ыкIи пащэу Щыщэ Рит, джащ фэдэу МКъТУ-м ыцIэкIэ проектым ипэрытэу, технологическэ факультетым истуденткэу Валерия Коптевар. Гимназическэ лъэныкъор Адыгэ республикэ гимназием икIэлэеджакIоу Шъхьаплъэкъо Ильдар къыгъэлъэгъуагъ.  
Тарихъ проектнэ линиер 2011-рэ илъэсым агъэпсынэу рагъэжьагъ, ащыгъум МКъТУ-м ипсолъэшI лъэныкъо щеджэрэмэ гукъэкIэу «Гум къикIэу гум екIоу» зыфиIорэр зэхащэгъагъ.  Гъусэгъу афэхъугъэх МКъТУ-р, кIэлэцIыкIу IыгъыпIэу «Колосок» ыкIи Адыгэ республикэ еджапIэ-интернатэу икъоу зэхэзымыхыхэрэр ыкIи зымылъэгъухэрэр зыщеджэхэрэр. А хъугъэ-шIагъэр ары зэпстэури къызщежьагъэр: командэм зэхашIэ иIэ хъугъэ, социальнэ IэпыIэгъум шIуагъэ къызщитырэр, ар системэм епхыгъэу ыкIи гъусэгъухэр иIэхэу, джащ фэдэу зыдеIэхэрэми шъхьэкIафэ фашIызэ лажьэхэ зыхъурэр ары.  

КъыкIэлъыкIорэ мэхьанэ зиIэ шапхъэу хъугъэ «ШIушIэ бэдзэрыр» (МКъТУ-р, КIэлэцIыкIу унэр). Проектнэ еджапIэмкIэ ар зичэзыу едзыгъоу зэхэщэн Iофхэр зыщырагъэкIокIэу щытыгъ: пшъэрылъхэм ягъэнэфэн, ашIэщтхэм ятегощэн, гъусэгъумэ зэпхыныгъэхэр адэшIыгъэнхэр, ашIэрэ Iофым шъэфыгъэ хэмылъэу ыкIи зэфэхьысыжьхэр къагъэлъагъохэу гъэпсыгъэныр. Ащ фэдэ гукъэкIхэр щыIэныгъэм пхыращыхэзэ, студентмэ команднэ IофшIэным икультурэ зыфэдэр зэхашIэ, профессиональнэ зекIуакIэм яшапхъэхэу зэрэщытыр къагурэIо.

Проектым хэхъоныгъэу фэхъурэм елъытыгъэу ащ фэшъхьафхэри,  непэрэ уахътэм диштэрэ урбанистикэр ыкIи амалэу яIэмэ практикэмкIэ агъотыхэрэр къыхэхъуагъэх:  пэрыохъухэм язэфэхьысыжьхэр, объектхэм яуплъэкIун, шIыкIэу къагъотыгъэмэ афэгъэхьыгъэ предложениехэр къахьынхэр, нэужым ахэр ауплъэкIужьынхэр. Анахьэу зишIуагъэ къэкIуагъэр мобильнэ приложениеу «Карта доступности с виртуальным посещением приоритетных объектов города Майкоп» зыфиIорэр загъэпсыр ары, ащ ЭВМ-м ипрограммэ пае къэралыгъо регистрацие зэригъотыгъэмкIэ  свидетельствэр къыратыгъ. КомандэмкIэ ащ къикIырэр зы лъэныкъом ухэкIынышъ системэ зыхэлъ Iофым ухэхьаныр ары:  цифрэ продуктым шIэныгъэр еушэты, IэпыIэгъу къыфэхъу Iофым изытет зэхифынымкIэ ыкIи практикэм зыригъэушъомбгъунымкIэ гъусэгъоу мэхъу.  

Прикладной блокэу проектым иIэм шъолъырхэм арыт объектхэр къызэрэхэбгъэщыщтхэр ыкIи уасэу афэпшIыщтхэр нахьышIу зэрэхъущтхэм адэлажьэ. Ащ пае проектым ыпэу «Мониторинг жилых помещений, частных домов для оценки уровня доступности для людей с инвалидностью» зыфиIорэр, ягъусагъэх сэкъатныгъэ зиIэхэм я Урысые обществэ икъутамэу Адыгэ Республикэм щыIэр. Ахэмэ  «Мыекъопэ къэралыгъо технологическэ университетыр ыкIи фэшъхьаф гъэсэныгъэ объектхэр сэкъатныгъэ зиIэу псэухэрэмэ зэралъыIэсхэрэм афэгъэхьыгъэ уплъэкIунхэр ашIыгъэх».

Практикэ-ориентированнэ лъэныкъоу проектым иIэм хахьэ пэрыохъухэм апэшIуекIохэзэ агъэфедэшъущтхэм яуплъэкIун, адреснэ гумэкIыгъохэр ыкIи ахэмэ ядэгъэзыжьын. Проектэу  «ШIур пшIэныр псынкIэ Iоф» зыфиIорэм къыдыхэлъытагъэу ыкIи сэкъатныгъэ зиIэхэм я Урысые обществэ икъутамэу Адыгэ Республикэм щыIэр ягъусэу шведскэ стенкэм игъэцэкIэжьын. Ащ игъэуцун япхыгъэ IофшIэнхэр гъэцэкIагъэ хъугъэх, джащ фэдэу фэтэрымрэ унэ IухьапIэмрэ пандусхэр ахагъэуцуагъэх, сэкъатныгъэ зиIэ унагъоу Полиновскэмэ апае ахэр ашIагъэх. Ащ фэдэ екIолIакIэм къегъэлъагъо гумэкIыгъор къыхэгъэщыгъэныр ыкIи ащ идэгъэзыжьын зэрэдэлэжьагъэхэм шIуагъэ къызэритырэр,  инженернэ амалэу хэлэжьагъэмэ агъотыгъэхэр ыкIи агъэфедагъэхэр сэкъатныгъэ зиIэмэ ящынэгъончъагъэ зэрэфэIорышIагъэхэр.

Ащ фэдэ Iофтхьабзэмэ ахэлэжьагъэмэ опыт къодыеп агъотырэр, ахэмэ дэгъугъэм икультури зэхашIэ: ушэтынэу ашIырэмэ пэрыохъухэр зыфэдэхэр къычIагъэщы, предложениеу къахьыхэрэр зэфахьысыжьых ыкIи зыдеIэщтхэмэ арагъашIэ. Ащ тетэу зэпхыныгъэр къэнафэ: къэбарэу щыIэр — шIыкIэр — ашIагъэм иуплъэкIужьын», ащ фэдэ екIолIакIэм инженернэ IофшIэными социальнэ лъэныкъоми мэхьанэ ащыряI.

Проектнэ еджапIэм хэхъоныгъэ егъэшIыгъэнымкIэ шъхьафэу зишIуагъэ къэзыгъакIорэр гъэсэныгъэ шапхъэхэу  инженернэ гупшысэным тегъэпсыхьагъэхэр ары. Мастер классхэу «Инженернэ джэгукIэхэр» зыфиIорэр рагъэкIокIыгъ, ар  команднэ зэдэлэжьэныгъэм хэхъоныгъэ егъэшIыгъэным пае зэхащэ,  инженернэ екIолIакIэхэр къэлэ Iофхэм ясценариехэм зэрадиштэхэрэр ащкIэ ауплъэкIу. Экологическэ лъэныкъом фэгъэзэгъэ  блокым щыпхыращыгъ проектэу «Футуроскамейки из переработанного пластика в школьном дворе» зыфиIорэр, ащ хэхъоныгъэм епхыгъэ повесткэмрэ сакъыныгъэ екIолIакIэмрэ зэрепхых, къэлэ зэтегъэпсыхьэгъэным ипрактикэ къыхеубытэ.

Социальнэ гъэцэкIэжьыным икомандэу «Гъэпсы ыкIи зэхэгъэуцу» зыфиIорэр зэхэщэгъэным ылъэныкъокIэ мэхьанэ зиIэ Iофыгъоу хъугъэ. Ащ иIофшIэн къегъэнафэ зичэзыу едзыгъоу проектнэ еджапIэм иIэр:  анализым къыщыублагъэу проектированием нэсыжьэу — объектым Iофэу щашIэрэмэ ядэгъугъэрэ . Iофтхьабзэ благъэу агъэнафэрэр — а I-рэ купым хэхьэрэ сэкъатныгъэ зиIэ  Процей В.А. иунэ игъэцэкIэжьынкIэ дэIэпыIэгъэныр ары. Ащ фэдэ шапхъэм къегъэлъагъо командэм ухэтыныр гукъэкI закъохэмкIэ зэрэмыгъэпсыгъэр, угу къэкIыгъэр практикэм нэбгъэсыжьыныр, IофкIэ къэбгъэлъэгъожьыныр къызэрэдилъытэхэрэр.

Джырэ едзыгъом командэм зыпкъ итэу псэурэ купитIу хэхьэ: Мыекъопэ къэралыгъо технологическэ университеты истудентхэу лъэныкъоу «ПсэолъэшIыным» феджэхэрэ ыкIи   Адыгэ республикэ гимназием икIэлэеджакIохэр. Ащ зэкIэлъыкIуакIэр Iо хэмылъэу егъэпытэ: кIэлэеджакIохэр  практикэ шъыпкъэм хэлажьэх, команднэ IофшIэныр зыфэдэр зэрагъэлъэгъу ыкIи пшъэдэкIыжьрэ IэпэIэсэныгъэрэ агъоты.

Университетым иIэшъхьэтетхэм яIэпыIэгъу шъхьафэу къыхэгъэщыгъэн фае. Ахэр ашъхьагъ зэритхэм ыкIи IэпыIэгъу къазэрэфэхъухэрэм яшIуагъэкIэ, институциональнэ средар гъэпсыгъэ мэхъу, зы IофтхьабзэкIэ къэуцухэрэп, гъогоу къакIурэм икIэух нэс агъэкIуатэх. КомандэмкIэ ар амалышIу Iофтхьабзэр зыщыпшIыщтыр бгъэнэфэнымкIэ ыкIи бгъэцэкIэжьынымкIэ, джащ фэдэу психологическэ IэпыIэгъушIоу щыт, пшъэдэкIыжьым икультурэ егъэпсы, гъусэгъум имэхьанэ зэхыуегъашIэ, ебгъэжьагъэр кIэухым нэогъэсыфэ птIупщырэп.

Проектым хэушъхьафыкIыгъэу хэлъыр — лIэуж зэкIэлъыкIуакIэу иIэр, ар зэрэгъэпсыгъэр ары. Непэрэ мафэм ехъулIэу проектым псэолъэшIыным феджэрэ студентмэ яяплIэнэрэ лIэуж хэлажьэрэр: еджэхэзэ кIэлакIэхэр командэм хахьэх, практикэу «Къулыкъу ахьызэ егъэджэгъэнхэр» зыфиIорэр акIу, пшъэрылъым игъэуцун къыщыублагъэу ар кIэухым нагъэсыфэ, еджэныр аухыфэ пэлъых, ащ тетэу пшъэдэкIыжьым имэхьани зэхашIэ. Проектыр джары зыкIэлажьэрэ зэпытыр, хэлажьэхэрэр щызэблахъух, ау ежьым иIоф лъэкIуатэ, методологиер къэнэжьы, екIолIакIэхэр, зэфэхьысыжьхэр.

Проектнэ платформэм тапэкIэ хэхъоныгъэ егъэшIыгъэным къыделъытэх, апэрэмкIэ, спонсорхэр къещэлIэгъэнхэр ыкIи гукъэкIэу Шъхьаплъэкъохэ  Ильдарэрэ   Ильмирэрэ, Вэрэкъо Заринэрэ зэдыряIэ «Футуроскамейка из переработанного пластика в школьном дворе» зыфиIорэр гъэцэкIэгъэныр, ятIонэрэмкIэ, социальнэ гъэцэкIэжьыным икомандэу «Гъэпсы ыкIи зэхэгъэуцу» зыфиIорэр лъыгъэкIотэгъэныр, джащ фэдэу цифрэ Iэмэ-псымэхэр агъэфедэзэ уплъэкIунэу ашIыхэрэм зягъэушъомбгъугъэныр. Ащ тетэу проектым иапэрэ пшъэрылъыр къыфэнэжьы: гуманитарнэ мэхьанэмрэ проектированием иинженернэ амалхэмрэ зэголъынхэр, пшъэдэкIыжьэу пылъыр гъэпытэгъэныр.